گرید وبلاگ
مگاکولون چیست و چه علائمی دارد؟
مگاکولون در حیوانات خانگی چیست؟
مگاکولون (Megacolon) به اتساع غیرطبیعی و مزمن روده بزرگ (کولون) گفته میشود که باعث تجمع مدفوع، یبوست مزمن و ناتوانی در دفع طبیعی میشود. این اختلال بیشتر در گربهها (بهویژه گربههای میانسال تا مسن) دیده میشود اما در سگها نیز بروز دارد.
این بیماری میتواند بهصورت حاد یا مزمن بروز کند. در موارد مزمن، مدفوع سفت و خشک در کولون باقی میماند و بهمرور روده خاصیت انقباضی خود را از دست میدهد.
علائم بالینی
- یبوست شدید و زور زدن مکرر هنگام دفع
- خروج مدفوع سفت و تیره
- بیاشتهایی و استفراغ
- بیحالی و کاهش وزن
- درد هنگام لمس ناحیه شکم
- اسهال موکوسی یا مقدار کمی ترشحات در اطراف مقعد
در گربهها، مگاکولون میتواند سبب دفع ناقص مدفوع در خارج از جعبه خاک شود که اغلب با مشکلات رفتاری اشتباه گرفته میشود.
پاتوفیزیولوژی مگاکولون
در اغلب گربهها، علت اصلی مگاکولون ایدیوپاتیک (ناشناخته) است. مطالعات نشان میدهد که این بیماری ناشی از اختلال در عملکرد عضلات صاف کولون یا اعصاب حرکتی روده بزرگ است.
در این وضعیت، حرکات پریستالتیک کاهش یافته و کولون بهتدریج گشاد و فلج میشود.
یافتههای علمی جدید (۲۰۲۳–۲۰۲۵)
- پژوهشهای اخیر در Journal of Feline Medicine و PMC9800827 نشان دادهاند که در گربههای مبتلا به مگاکولون مزمن، قطر کولون بهطور میانگین حدود ۴۳٫۷ میلیمتر بوده و نسبت MCD/L5 نزدیک به ۱٫۹۸ گزارش شده است — در حالی که در گربههای سالم این نسبت حدود ۱٫۰ است.
- بررسیهای بافتشناسی در همان مطالعه کاهش معنیدار تعداد سلولهای گانگلیونی در دیواره کولون را نشان داد (۰٫۹۳ در مقابل ۲٫۸۷ در نمونههای کنترل)، که بیانگر تخریب عصبی پیشرونده در عضلات صاف روده است.
- طبق گزارش Merck Veterinary Manual (2024)، مگاکولون تنها «یبوست پیشرفته» نیست، بلکه نوعی هیپوموتیلیتی عملکردی (کاهش حرکات روده) محسوب میشود که در اثر آسیب عصبی یا متابولیکی به وجود میآید.
- در مواردی که یبوست بیش از شش ماه ادامه دارد، درمان دارویی بهتنهایی اغلب بیاثر است و باید جراحی زودتر مدنظر قرار گیرد.
علل و عوامل مستعدکننده مگاکولون
مگاکولون یکی از اختلالات چندعاملی در حیوانات خانگی است که میتواند به دو شکل بروز کند:
- اولیه (ایدیوپاتیک): بدون علت مشخص، بیشتر در گربهها
- ثانویه: در نتیجهٔ آسیب، انسداد، بیماری متابولیک یا عصبی
مگاکولون اولیه (ایدیوپاتیک)
در این حالت علت قطعی وجود ندارد، اما مطالعات پاتولوژیک نشان میدهند که در عضلات صاف کولون و شبکههای عصبی آئرباخ، تغییرات دژنراتیو رخ میدهد:
- کاهش تعداد نورونهای گانگلیونی (۰.۹۳ در برابر ۲.۸۷ در حالت طبیعی – PMC9800827, 2023)
- فیبروز عضلات طولی کولون
- کاهش پاسخ به تحریک عصبی کولینرژیک (گیرنده M3)
این فرآیند باعث هیپوموتیلیتی، تجمع مزمن مدفوع و اتساع دائمی کولون میشود.
این نوع معمولاً در گربههای میانسال تا مسن دیده میشود و پاسخ به درمان دارویی ضعیفتر از نوع ثانویه است.
مطالب پیشنهادی: کلسی ویروس چیست و چه نشانههایی دارد؟
مگاکولون ثانویه
نوع ثانویه در اثر عوامل ساختاری، عصبی، متابولیکی یا تغذیهای ایجاد میشود.
در جدول زیر تمامی عوامل شناختهشده همراه با توضیح علمی و راهکار درمانی آورده شده است
| نوع عامل | مکانیسم پاتوفیزیولوژیک | گونههای شایع | نمونههای بالینی یا موقعیت ایجادکننده | درمان یا اقدام پیشنهادی | پیشآگهی |
|---|---|---|---|---|---|
| ایدیوپاتیک (اولیه) | کاهش سلولهای عصبی شبکه آئرباخ، فیبروز عضلات صاف، هیپوموتیلیتی کولون | گربهها (میانسال تا مسن) | یبوست مزمن بدون علت واضح | درمان دارویی با لاکتولوز، سیزاپراید، رژیم پرفیبر؛ در موارد شدید کولکتومی | متوسط تا خوب در صورت جراحی |
| آسیب لگنی پس از تصادف | تغییر شکل مسیر رکتوم و فشردگی لگن باعث انسداد خروجی مدفوع میشود | گربهها و سگها | شکستگی لگن، تنگی ایلیاک | جراحی بازسازی لگن، ملینها و مراقبت حمایتی | خوب پس از رفع انسداد |
| انسداد روده | تجمع مدفوع بهدلیل مانع فیزیکی → افزایش فشار داخل کولون → از بین رفتن تونوس عضلانی | هر دو گونه | جسم خارجی، تنگی مقعد، پروستاتومگالی، تومور | رفع عامل انسدادی، تنقیه کنترلشده، مایعدرمانی | وابسته به علت اولیه |
| آسیب عصبی (نخاعی یا لگنی) | قطع پیام حرکتی کولون (آسیب به اعصاب پاراسمپاتیک ساکرال) → فلج عملکردی | بیشتر در سگها | دیسک بینمهرهای، تومور نخاعی، جراحی ناحیه ساکروم | داروهای محرک حرکتی، فیزیوتراپی، اصلاح آسیب عصبی | متوسط؛ بستگی به میزان آسیب دارد |
| اختلالات متابولیک و غدد درونریز | تغییر در پتانسیل غشایی و انقباض عضلات صاف (در اثر هیپوکالمی، هیپوکلسمی، یا هیپوتیروئیدیسم) | هر دو گونه | کمکاری تیروئید، بیماری کلیوی مزمن، دیابت | اصلاح الکترولیتها، تجویز مکملها، درمان هورمونی | خوب در صورت اصلاح متابولیک |
| داروهای آنتیکولینرژیک یا مخدر | مهار تحریکات پاراسمپاتیک و کاهش پریستالتیک | سگها و گربهها (بهویژه حیوانات مسن) | مصرف طولانی آتروپین، مرفین، فنوتیازینها | قطع داروی مسبب، افزایش مایعات، لاکتولوز | عالی در صورت قطع دارو |
| رژیم غذایی نامتعادل / خشکی مزمن | کاهش آب در مدفوع → سخت شدن مدفوع → اتساع تدریجی کولون | سگها (بهویژه خانگی) | مصرف زیاد استخوان یا غذای خشک کمآب | رژیم مرطوب (wet food)، فیبر بالا، افزایش آب نوشیدنی | خوب با اصلاح تغذیه |
| آگانگلیونوزیس مادرزادی | فقدان مادرزادی سلولهای عصبی در دیواره کولون → فلج بخشی از روده | گربههای جوان | ناهنجاری مشابه بیماری هیرشپرونگ | جراحی برداشت بخش درگیر کولون | خوب در صورت جراحی کامل |
| کولیت مزمن یا فیبروز دیواره کولون | التهاب طولانی و جایگزینی بافت فیبروزه بهجای عضله | گربههای مسن | بیماری التهابی روده (IBD)، عفونت مزمن | کنترل التهاب، رژیم ضدحساسیت | متوسط |
| بیماریهای عصبی–خودکار (Dysautonomia) | نارسایی در عملکرد سیستم عصبی خودمختار کل بدن → فلج کولون و مثانه | نادر (گربهها و سگهای جوان) | اتساع همزمان مری و مثانه | درمان حمایتی، پیشآگهی ضعیف | ضعیف |
| مسمومیت با فلزات سنگین (سرب) | مهار آنزیمهای عصبی کولیناستراز → فلج عضلانی روده | سگها | بلعیدن رنگ یا مواد آلوده به سرب | کیلیتتراپی (EDTA)، مایعدرمانی | خوب با درمان سریع |
| بیماریهای ویروسی عصبی | التهاب و دمیلیناسیون اعصاب کولون در اثر ویروس | گربهها (FIP, FeLV) | علائم عصبی همراه با یبوست | درمان حمایتی، ایمنیدرمانی | محتاط تا ضعیف |
تشخیص مگاکولون در حیوانات خانگی
| ارائه خدمات درمانی و نگه داری از حیوانات خانگی در بهترین بیمارستان دامپزشکی |
تشخیص مگاکولون در حیوانات خانگی
تشخیص مگاکولون ترکیبی از بررسیهای بالینی، آزمایشگاهی و تصویربرداری است.
دامپزشک با مشاهده علائم بالینی مانند یبوست مزمن، اتساع شکم، یا بیاشتهایی به این بیماری مشکوک میشود، اما تأیید قطعی تنها با تصویربرداری و آزمونهای کمکی ممکن است.
🩺 معاینه فیزیکی
در معاینه فیزیکی، دامپزشک معمولاً علائم زیر را بررسی و لمس میکند:
- لمس شکم: لمس روده بزرگ پر از مدفوع سفت و حجیم (معمولاً در ناحیه پشتی–راست شکم)
- وضعیت عمومی: بیحالی، دهیدراتاسیون (خشکی لثهها، کشش پوستی کند)
- پوشش مو: موی زبر، چرب یا نامرتب بهدلیل کاهش نظافت شخصی حیوان
- رفتار دفع: مشاهدهٔ تلاشهای دردناک و بینتیجه هنگام دفع مدفوع
- در گربهها ممکن است صداهای ناله در حین لمس شکم و کاهش وزن نیز وجود داشته باشد.
📈 نکته بالینی: در حیواناتی که بیش از ۴۸ ساعت یبوست دارند، احتمال پیشرفت به مگاکولون بالای ۷۰٪ است.
آزمایشهای آزمایشگاهی
آزمایشهای خونی به تشخیص علت زمینهای و ارزیابی وضعیت عمومی بدن کمک میکنند:
| نوع آزمایش | هدف | یافتههای معمول در مگاکولون |
| CBC (شمارش کامل سلولهای خونی) | بررسی عفونت یا التهاب ثانویه | لکوستیوز یا نوتروفیلی در موارد مزمن |
| پروفایل بیوشیمیایی | ارزیابی عملکرد کلیه، کبد و الکترولیتها | هیپوکالمی، هیپوکلسمی، دهیدراتاسیون |
| تست تیروئید (T4) | 排除 کمکاری تیروئید در حیوانات مسن | کاهش سطح T4 سرمی |
| آنالیز ادرار | بررسی دهیدراتاسیون یا بیماری کلیوی همزمان | وزن مخصوص بالا و پروتئینوری خفیف |
| الکترولیت سرم | تعیین شدت اختلالات متابولیک | کاهش پتاسیم و کلسیم |
آزمایشهای خونی به تشخیص علت زمینهای و ارزیابی وضعیت عمومی بدن کمک میکنند: بر اساس پژوهش Veterinary Clinical Pathology 2024، اصلاح الکترولیتها قبل از جراحی مگاکولون، احتمال موفقیت درمان را تا ۳۰٪ افزایش میدهد.
تصویر برداری از مگاکولون و ارزیابیهای تکمیلی
رادیوگرافی شکمی (Abdominal Radiography)
اصلیترین و قطعیترین روش تشخیص مگاکولون است.
- شاخص عددی: اگر نسبت قطر کولون به عرض مهره پنجم کمری (L5) بیشتر از ۱٫۵ برابر باشد، مگاکولون قطعی محسوب میشود.
- در تصاویر، کولون بهشدت پر از مدفوع و با گاز زیاد دیده میشود.
- در موارد ثانویه، ممکن است تغییر شکل لگن یا توده در مسیر دفع مشاهده شود.
تصویر برداری از مگاکولون
| مطالب پیشنهادی: حساسیت فصلی یا تب یونجه در گربهها: علائم، تشخیص و درمان |
سونوگرافی شکمی (Ultrasound)
- در شناسایی انسدادهای نرم (مثل توده، التهاب یا بدشکلی پروستات) مؤثر است.
- امکان تشخیص ضخیمشدگی دیواره کولون یا تجمع مایع در اطراف روده وجود دارد.
CT یا MRI لگن و ستون فقرات
در موارد مشکوک به مگاکولون عصبی یا آسیب نخاعی انجام میشود.
- CT: برای بررسی شکستگی لگن یا فشردگی رکتوم
- MRI: برای ارزیابی ضایعات نخاعی و بررسی قطع مسیرهای عصبی کولون
نمونهبرداری بافتی (Biopsy)
در موارد مزمن و مقاوم به درمان دارویی، برای تشخیص افتراقی با آگانگلیونوزیس مادرزادی انجام میشود.
- بافت عضله صاف کولون بررسی میشود تا از بین رفتن سلولهای عصبی یا فیبروز تأیید شود.
مطالعات سال ۲۰۲۳ (PMC11450627) نشان دادهاند که در گربههای دارای مگاکولون ایدیوپاتیک، چگالی سلولهای گانگلیونی تا ۷۰٪ کمتر از حالت نرمال است.
مراقبتهای اورژانسی
در شرایط حاد که حیوان قادر به دفع مدفوع نیست و بیاشتهایی یا استفراغ دارد، باید فوراً تحت نظر دامپزشک قرار گیرد.
اهداف اولیه درمان اورژانسی عبارتاند از:
- جلوگیری از انسداد کامل یا پارگی کولون
- اصلاح وضعیت آب و الکترولیتها
- کاهش درد و تنش عضلانی
🔹 اقدامات اورژانسی معمول شامل:
- تخلیه دستی مدفوع (Manual Evacuation) تحت بیهوشی سبک با روانکنندهها
- تنقیه کنترلشده با محلول ایزوتونیک گرم (هرگز از تنقیه انسانی یا روغنهای معدنی استفاده نشود)
- تزریق سرم داخل وریدی (IV Fluid Therapy) برای اصلاح دهیدراتاسیون
- تجویز داروهای محرک حرکتی مانند سیزاپراید یا متوکلوپرامید
- مسکنها و آرامبخشهای سبک برای کاهش اسپاسم کولون
درمان قطعی مگاکولون
درمان قطعی مگاکولون معمولاً زمانی انجام میشود که درمان دارویی طی ۴ تا ۶ هفته مؤثر نباشد و کولون بهطور دائمی گشاد و فاقد حرکات طبیعی شود. در این مرحله، جراحی سابتوتال کولکتومی (Sub-total Colectomy) بهعنوان روش استاندارد درمان انتخاب میشود. در این عمل حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد از کولون برداشته شده و بخش سالم به رکتوم متصل میگردد. این روش موجب حذف بخش فلجشده و بازگشت عبور طبیعی مدفوع میشود.
مطالعات Veterinary Surgery & ResearchGate (2023) نشان دادهاند گربههایی با امتیاز وضعیت بدنی کمتر از ۴ از ۹، دو برابر بیشتر در معرض عوارض پس از عمل قرار دارند. پس از جراحی، اسهال خفیف تا چند هفته طبیعی است و معمولاً بهتدریج برطرف میشود. تغذیه با غذای مرطوب و کنترل مصرف آب در دوران نقاهت اهمیت زیادی دارد.
در سگها بسته به علت، از روشهایی مانند کلوپکسی (Colopexy) برای تثبیت کولون یا کولستومی (Colostomy) برای تخلیه موقت استفاده میشود. نتایج پژوهش Frontiers in Veterinary Science (2025) موفقیت جراحیهای مشابه را تا ۸۵٪ گزارش کرده است.
پیشرفتهای جدید مانند استفاده از داروی Prucalopride برای تحریک حرکات روده و پروبیوتیکهای پس از عمل (Enterococcus faecium) به بهبود سریعتر کمک میکنند. با مراقبت مناسب، بیش از ۹۰٪ حیوانات پس از کولکتومی به عملکرد طبیعی بازمیگردند و کیفیت زندگیشان بهطور چشمگیری افزایش مییابد.
برای اطمینان از تشخیص بیماری کیلینیسینها معمولا آزمایشهای خون و فاکتورهای کامل خونی و همینطور رادیولوژی و سونوگرافی را انجام میدهند، که غالبا تجربه نشان داده است رادیوگراف از ناحیه شکمی در این بیماری نقشی تعیین کننده دارد.
اگر کیسی مبتلا به مگاکولون باشد در رادیو گراف کیس روده بزرگ پر از مدفوع دیده شده و همچنین اگر نسبت طول مهره پنجم نسبت به قطر کولون بیشتر از 1/48 باشد مگاکولون قطعی است.
